Tað bleiv t.d. bannað at tykta børn likamliga í skúlunum seinast í 60-árunum, og tað eydnaðist tinginum at banna rættin hjá foreldrum at tykta børnini í heimunum í 2008, hóast fleiri umfør skuldu til, áðrenn tað varð samtykt. Men enn eru ikki formlig demokratisk rættindi játtaði børnunum í skúlunum, soleiðis sum vit kenna tey frá grannalondum okkara.

Børn eru einastandandi verur, tey læra seg í øllum støðum, eru forvitin, leit-andi, undrandi, eksperimenterandi og avbjóðandi. Tá tey eru um 6 ára aldur, hava tey lært seg at tosa væl og virðiliga, ein menning, ið er ávegis frá føðíng av, og sum tekur dik á seg í 2 ára aldri. Og tey brúka málið  rætt, hóast tey ikki eru tilvitaði um bending og setningskipan. Men tey duga at brúka tað, málið: í sangi, í talu, í skemti, í spæli og spølni og í álvara, einsamøll og saman við øðrum. Og tey duga at dansa við málinum og spæla sær við orðunum. Og tey læra seg ikki bert eitt mál, men fleiri, um tað skuldi verið neyðugt.

Likamliga eru tey væl fyri, tað er ferð og flog yvir teimum, og tey hava sína barnamentan, ið tey, ið eru yngri, ikki altíð gerast partur av, og har foreldur ella onnur vaksin ikki heldur sleppa uppí part. Spurd, hvar tey hava verið, og hvat tey hava gjørt, er svarið ofta “úti” og “einki”.

Hesi børnini hava eisini eitt væl ment sosialt medvit, hava atlit mótvegis øðrum, og taka sær av yngru børnunum í barnagarðinum ella heima. Og rættvísiskenslan er sterk.

Hugsunarliga hava tey ment eina yvirskipaða konkreta hugsan og eina heildarfatan,  ið ikki byggir á eina fakliga grundaða hugsan, men sum er har hóast tað. Ein fatan bygd á egnar royndir og upplivingar, samtalur við onnur børn og við vaksin, og út frá tí tey hoyra og siggja t.d. í sjónvarpinum.

Og fleiri av teimum duga eisini at lesa, hóast tey ikki hava fingið undirvísing í tí.

So børnini, ið kunnu so nógv av sær sjálvum og uppaftur meiri við mennandi mótspæli frá øðrum, hvussu skulu vit bera okkum at við at gera umstøðurnar uppaftur betri og meiri avbjóðandi fyri tey, so at tey kunnu fjølbroyta og økja um førleikar og kompetansur á øllum økjum, uttan at tey missa seg sjálvan burtur? 

Tá vit tosa um krøv til teir karmar vit skapa um børnini, bæði teir, ið hava við skipaða barnansing at gera, undirvísingina í skúlanum og ikki minst umstøður í heimliga umhvørvinum, haldi eg ein spurning verða týdningarmiklan. Og hann er, hvat er best fyri barnið?

Seint í 70-unum, tíðliga i 80-unum var nógv orðaskifti um børn skuldu vera á dagstovni, í dagrøkt ella heima hjá (í flestu førum) mammuni. Og ofta var orða-skiftið hvast og bersøgið, bæðí við politikkarar og manna millum. Tá vóru í Havn 5 dagstovnar umframt dagrøkt, og leysliga mett gingu um 30 – 40% av børnunum millum 0 og 6 ár har. Í dag setur ongin spurnartekin við, um vit skulu hava dagstovnar, heldur øvugt, krøv verða sett av foreldrum. Og oman-fyri 90% av øllum børnum í Havnar kommuni eru á stovni dagliga. Taka vit frítíðarskúlan við,  hækkar talið. Og støðið á tilboðunum er høgt, og tað verður alsamt arbeitt við at bøta um góðskuna.

Ein væl skipaður og opin og viðurkennandi hugsandi dagstovnur kann fevna um allar tættir í lívi barnsins, kann vera heildarhugsandi á ein annan hátt enn skúlin. M.a. út frá einari humanistiskari pedagogiskari hugsan sum grundsjón-armið. Men eisini tí at málasetingar dagstovnsins ikki møta kravinum um formalt dannilsi. Tað er millum annað tær lesiætlanir, ið skúlin stýrir eftir og sum hava við sær, at skipaða læran kemur í fokus soleiðis, at annað virksemi má niðurprioriterast.

Vit hava brúk fyri undirvísing, og mugu ikki gloyma, at undirvísing er meiri og annað  enn bara skúli, soleiðis sum vit vanliga hugsa um hann. Vit læra nógv uttanfyri skúlan. Skúli er eisini, fyri at brúka eitt heldur gamalsligt orð, dannilsi: í fólkaskúlalógini liggur tað í orðingunum, at einstaki næmingurin skal menna seg í treysti til sín sjálvs, og møguleikarnar í felagsskapinum, og skal kunna gerast gagnlig mennsikja í heimi og samfelagi. Men barnið er fyrst og fremst menniskja, og  so skal undirvísingin hjálpa tí at menna neyðugu mentanarførleikarnar.

Eg haldi, vit eiga, í sambandi við tvíbýtið skúlabúgvin – barnabúgvin, at sleppa tosinum um skúlabyrjan sum eitt antin ella í mun til aldur. Avbjóðingin er at tosa og hugsa um yvirgongdina stovnur/heim/skúli, ikki sum nakað kategoriskt: antin stovn ella skúla, men heldur sum eitt kontinuum: stigvís yvirgongd. Í einum 1. flokki er vanliga stór spjaðing, tá hugsað verður um førleikar og kompe-tansur í skúlahøpi. Har eru børn, ið duga at lesa, tá tey byrja, børn ið kundu lisið einstakar tímar saman við børnum í 3. flokki og øvugt. Og har eru børn, ið vilja og sum hava brúk fyri at spæla, heldur enn at arbeiða miðvíst við teksti ella tølum.

Eg haldi, at vit eiga at seta barnið, fjøltáttaða menning og læru í depilin og tosa um yvirgongdir og samskipan og samstarv millum stovnar, heim og skúla held-ur enn at stara okkum blindan á skúlaaldur út frá smølum kanningum av mentanarføleika soleiðis sum vit t.d. síggja tað í Pisa kanningunum. Bøttur lesiførleiki og mentanaførleiki annars eru treytaðu av einum fjølbroyttum og mennandi lívi, ið fyrstu 6 árinini verður livað uttan fyri skúlan, og annars eftir skúlabyrjan, eisini eftir skúlatíð.

Heri Kragesteen